انجمن علمی مدیریت و کنترل مناطق بیابانی ایران مدیریت بیابان 2476-3985 13 4 2026 02 20 Investigation of Factors Affecting Biodiversity in Arid Ecosystems Using the InVEST Model and Structural Equation Modeling (Case Study: Jiroft County) بررسی عوامل مؤثر بر تنوع زیستی بوم‌سازگان‌های خشک با مدل‌ InVEST و معادلات ساختاری (بررسی موردی: شهرستان جیرفت) 107 126 738077 10.22034/jdmal.2026.2071597.1511 FA اعظم خسروی مشیزی دانشیار گروه مهندسی طبیعت، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه جیرفت، جیرفت ، ایران. محسن شرافتمندراد دانشیار گروه مهندسی طبیعت، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه جیرفت، جیرفت، ایران. 0000-0003-4890-1839 Journal Article 2025 09 15 In recent decades, the decline in biodiversity has become a global crisis. This study aims to examine biodiversity and identify the key factors influencing it. Since the InVEST habitat quality model was used to investigate biodiversity in Jiroft County. Threats were weighted with the AHP model, determining their maximum impact along gradients, and the habitat quality model was used to evaluate biodiversity. The maximum spatial influence of each threat was determined along its respective gradient and integrated into the habitat quality model. In addition, vegetation characteristics, including canopy cover, Simpson's diversity index, and Margalef's richness index, were measured across different vegetation types. The AHP results indicated that livestock grazing and agricultural land use were the two most significant threats to biodiversity in the semi-arid ecosystems of the region. Habitat quality values derived from the InVEST model ranged from 0.03 to 0.69, revealing a highly heterogeneous spatial pattern of biodiversity across the landscape. Among the vegetation types, the Astragalus gossypinus–Artemisia aucheri community exhibited the highest habitat quality index (0.58 ± 0.16), indicating greater biodiversity conservation potential. Structural Equation Modeling (SEM) demonstrated that precipitation had the strongest direct positive effect on biodiversity (p < 0.001), followed by vegetation canopy cover (p < 0.01), species diversity (p < 0.01), and elevation (p < 0.01). Furthermore, areas located at higher elevations exhibited higher habitat quality and greater capacity to support biodiversity, whereas lowland areas characterized by intensive human activities showed substantially lower habitat quality. These findings confirm the effectiveness of the InVEST Habitat Quality model for quantifying and mapping biodiversity in the dry ecosystems of Iran. Moreover, integrating the InVEST model with SEM provides a robust framework for identifying the key ecological drivers of biodiversity and offers valuable scientific support for regional conservation planning, habitat restoration, and sustainable ecosystem management in semi-arid landscapes. در دهه‌های اخیر کاهش تنوع زیستی به بحران جهانی تبدیل شده‌است. هدف پژوهش حاضر بررسی تنوع زیستی و تعیین مهمترین عامل تاثیر گذار برآن است. از آنجا که مدل کیفیت رویشگاه InVEST قادر است با بهره‌‌گیری از شدت تأثیر انسانی، تنوع زیستی در بوم‌سازگان‌ها را نقشه سازی کند، تنوع زیستی با استفاده از مدل کیفیت رویشگاه در شهرستان جیرفت بررسی‌شد. در این روش تهدیدها شناسایی و با بهره‌گیری از مدل AHP وزن‌دهی شدند و بیشترین تأثیر هر یک در طول گرادیان آنها تعیین شد و با مدل کیفیت رویشگاه، تنوع زیستی بررسی شد. درصد تاج پوشش و شاخص‌های سیمپسون و مارگالف نیز در تیپ‌های گیاهی برآوردشد. نتایج مدل AHP نشان داد که چرای دام و اراضی کشاورزی بیشترین اهمیت را در بین تهدیدهای تنوع زیستی در مناطق نمیه خشک داشتند. نتایج بررسی شاخص تنوع زیستی نشان داد که این شاخص به‌طور نسبی از 03/0 تا 69/0 در منطقه مورد بررسی به‌طور غیر یکنواخت پراکنده است. بررسی تنوع زیستی در تیپ‌های گیاهی نشان‌داد که تیپ گیاهی Astragalus gossypinus-Artemisia aucheri با میانگین 16/0±58/0 بیشترین شاخص تنوع زیستی را دارد. نتایجSEM نشان‌داد که بارندگی بیشترین ارتباط معنی‌دار را با تنوع زیستی بطور مستقیم داشت (001/0p<) و بعد از آن تاج پوشش (01/0p<)، تنوع گونه‌ای (01/0p<) و ارتفاع (01/0p<) بیشترین تأثیر را مستقیما بر تنوع زیستی داشتند. علاوه بر این، نتایج نشان داد که مناطق دارای ارتفاع بیشتر از کیفیت رویشگاه بالاتر و ظرفیت بیشتری برای حفظ تنوع زیستی برخوردار بودند، در حالی که تمرکز فعالیت‌های انسانی در نواحی کم‌ارتفاع موجب افت کیفیت زیستگاه شده است. نتایج این پژوهش کارایی مدل کیفیت رویشگاه InVEST را در کمی‌سازی و پایش فضایی تنوع زیستی در مناطق خشک ایران تأیید می‌کند و نشان می‌دهد که مدل کیفیت رویشگاه در ترکیب با مدل SEM، ابزار مناسبی برای شناسایی عوامل کلیدی مؤثر بر تنوع زیستی در مقیاس منطقه‌ای است.

https://www.jdmal.ir/article_738077_78ed4c19bf1bf79e18e949778c8cf0c8.pdf