یکی از خشکترین مناطق جهان که زیر تأثیر توفانهای گردوغبار قراردارد، منطقۀ سیستان در شرق ایران است که منابع آبی کم و بومسازگان شکنندۀ آن نسبت به تغییرات اقلیمی بسیار حساس هست. بااینحال، اطلاعات بسیار کمی در مورد وضعیت رسوبات در تالاب هامون هیرمند در استان سیستان و بلوچستان بهعنوان منبع گردوغبارهای سیستان در دسترس است که درک ما را از دینامیک گردوغبار بادی و سازوکارهای حرکت رسوب محدود میکند. هدف اصلی پژوهش حاضر شناسایی ویژگیها و الگوی توزیع رسوبات بستر تالاب هامون میباشد. براین اساس پس از نمونهبرداری از 271 نقطه از رسوبات بستر تالاب، ذرات ریزتر از μm63 توسط الک و روش لیزری دانهسنجی و توزیع ذرات رسوب بررسی شدند. بررسی ویژگیهای جورشدگی، کجشدگی و کشیدگی توسط روش فولک انجام شد و نقشه توزیع آنها ترسیم شد. در منطقۀ موردبررسی کج شدگیهای با مقدار کم (0.1 تا 1) نشاندهنده منشأ بادی هستند. با فاصله گرفتن از مرز تالاب و نزدیکتر شدن به مرکز حوضه ذرات کشیدهتر میشوند و این نشان میدهد که رسوبات تحت تأثیر باد و طولانی بودن مسیر از منشأ، فرسایش بیشتری را متحمل شدهاند. همچنین نتایج نشان داد که ذرات کلوئیدی در جنوب محدودۀ مورد بررسی در هامون هیرمند بیشترین فراوانی را در ذرات رسی این نمونهها دارند. بهعلاوه بهدلیل بادی بودن سیستم تغذیه در غرب و جنوب غربی تالاب، ذرات ریز و کلوئیدی بیشترین مقدار را در این محدوده دارند و در مرکز محدوده مطالعاتی و به ویژه دریاچه هامون بهدلیل چند منشأ بودن سیستم آوردهای رسوبی، محدوده وسیعتری از ذرات ازنظر اندازه را در برمیگیرد. شیوه توزیع ذرات رسی در محدوده مورد بررسی نشان میدهد که برخاستگاه رسوبات از دو منطقۀ متفاوت میباشد. این یافتهها میتواند به بهبود مدیریت فرسایش بادی در مناطق منبع رسوب کمک کند.
Abbasi, H., Gohardoust, A., Khaksarian, F., & Ganjali, M. (2018a). Morphologic characteristics of aeolian deposits and erosive winds in Sistan plain. Desert Management, 5(10): 28-42. DOI: 10.22034/jdmal.2018.30648 [In Persian].
Abbasi, H.; Opp, C.; Groll, M.; Rohipour, H.; Khosroshahi, M.; Khaksarian, F.; & Gohardoust, A. (2018b). Spatial and temporal variation of the aeolian sediment transport in the ephemeral Baringak Lake (Sistan Plain, Iran) using field measurements and geostatistical analyses. Geomorpholgy, 61(4): 315–326. DOI: 1127/zfg/2018/0451.
AghaNabati, A. (2004). Geology of Iran. Geological survery and Mineral Explorations of Iran [In Persian].
Akbari, Z., Kakuee, O., Shahbazi, R., Khatooni, J. D., & Mashal, M. (2022). Application of positive matrix factorization and pollutants tracing for identification of dust sources: A case study in Khuzestan, Iran. Environmental Engineering Research, 27(6). DOI: https://doi.org/10.4491/eer.2021.365.
Alizadeh Choobari, O., Zawar-Reza, P., & Sturman, A. (2012). Feedback between windblown dust and planetary boundary layer characteristics: Sensitivity to boundary and surface layer parameterizations. Atmosphere Environment. 61, 294–304. DOI: https://doi.org/10.1016/j.atmosenv.2012.07.038.
Alizadeh Choobari, O., Zawar-Reza, P., & Sturman, A. (2013). Low level jet intensification by mineral dust aerosols. Annales Geophysicae, 31(4), 625–632. DOI: https://doi.org/10.5194/angeo-31-625-2013
Alizadeh-Choobari, O., Zawar-Reza, P., & Sturman, A. (2014). The “wind of 120 days” and dust storm activity over the Sistan Basin. Atmospheric Research, 143, 328-341. DOI: https://doi.org/10.1016/j.atmosres.2014.02.001.
Behrooz, R. D., Gholami, H., Telfer, M. W., Jansen, J. D., & Fathabadi, A. (2019). Using GLUE to pull apart the provenance of atmospheric dust. Aeolian research, 37, 1-13. DOI: https://doi.org/10.1016/j.aeolia.2018.12.001
Chen, G., Dong, Z., Li, C., Shi, W., Shao, T., Nan, W., & Yang, J. (2021). Provenance of Aeolian Sediments in the Ordos Deserts and Its Implication for Weathering, Sedimentary Processes. Earth Sci,9:711802. DOI: 10.3389/feart.2021.711802.
Folk, R.L. (1974). Petrology of sedimentary rocks. Hemphill Publishing Company Austin: Texas.
Folk, R.L. (1980). Petrology of Sedimentary Rocks. Hemphill Publishing Company.
Fotoohi, S., Negaresh, H., Darvishi Khatooni, J., & Bayat, M. (2022). Investigating aeolian deposits in Hamun Lake located in east of Iran during Holocene period. Environmental Earth Science, 81, 12. DOI: https://doi.org/10.1007/s12665-021-10085-y
Gholami, H., Mohammadifar, A., Pourghasemi, H. R., & Collins, A. L. (2020). A new integrated data mining model to map spatial variation in the susceptibility of land to act as a source of aeolian dust. Environmental Science and Pollution Research, 27, 42022-42039. DOI: https://doi.org/10.1007/s11356-020-10168-6.
Jiang, Q., & Yang, X. (2019). Sedimentological and Geochemical Composition of Aeolian Sediments in the Taklamakan Desert: Implications for Provenance and Sediment Supply Mechanisms. Journal of Geophysical Research: Earth Surface, 124: 1217–1237. DOI: https://doi.org/10.1029/2018JF004990
Jooybari, S. A., Peyrowan, H., Rezaee, P., & Gholami, H. (2022). Evaluation of pollution indices, health hazards and source identification of heavy metal in dust particles and storm trajectory simulation using HYSPLIT model (Case study: Hendijan center dust, southwest of Iran). Environmental Monitoring and Assessment, 194(2), 107. DOI: https://doi.org/10.1007/s10661-022-09760-9
.Lancaster, N., Wolfe, S., Thomas, D., Bristow, C., Bubenzer, O., Burrough, S., Duller, G., Halfen, A., Hesse, P., Roskin, J., Singhvi, A., Tsoar, H., Tripaldi, A., Yang, X., & Zárate, M. (2016). The INQUA dunes atlas chronologic database. Quaternary International, 410, 3–10. DOI: http://doi.org/10.1016/j.quaint.2015.10.044.
Masoudian, A. 2003. Climatic regions of Iran. Journal of Geography and Development, 1(2), 171-184. DOI: 22111/GDIJ.2003.3821 [In Persian].
McMahon, H. (1906). Recent survey and exploration in Seistan. The Geographical Journal,28: 209-228. DOI: https://doi.org/10.2307/1776729
Middleton, N. (2019). Variability and Trends in Dust Storm Frequency on Decadal Timescales: Climatic Drivers and Human Impacts. Geosciences, 9: 261. DOI: https://doi.org/10.3390/geosciences9060261
Negaresh, H., Fotoohi, S., & khammar, E. (2018). The origin of kaloutaks sediments in old delta of Hirmand River. Journal of Arid Regions Geographic Studies, 9(33), 83-102 [In Persian].
Rashki, A.؛ Kaskaoutis, D.؛ Rautenbach, C.J.D., & Eriksson, P. (2012 a). Changes of Permanent Lake Surface, and Their Consequences for Dust Aerosol and Air Quality: The Hamoun Lakes of the Sistan Area, Iran.DOI: 10.5772/48776.
Rashki, A., Kaskaoutis, D.G., Rautenbach, C.J.W., Eriksson, P.G., Qiang, M., & Gupta, P. (2012 b). Dust storms and their horizontal dust loading in the Sistan region, Iran. Aeolian Research, 5, 51–62. DOI: https://doi.org/10.1016/j.aeolia.2011.12.001
Rashki, A., Rautenbach, C.J. deW., Eriksson, P.G., Kaskaoutis, D.G., & Gupta, P. (2013a). Temporal changes of particulate concentration in the ambient air over the city of Zahedan, Iran. Air Quality, Atmosphere Health, 6, 123–135. DOI: https://doi.org/10.1007/s11869-011-0152-5
Rashki, A., Eriksson, P.G., Rautenbach, C.J. deW., Kaskaoutis, D.G., Grote, W., & Dykstra, J. (2013b). Assessment of chemical and mineralogical characteristics of airborne dust in the Sistan region, Iran. Chemosphere,90, 227–236. DOI: https://doi.org/10.1016/j.chemosphere.2012.06.059
Rashki, A., Kaskaoutis, D.G., Goudie, A.S., & Kahn, R.A. (2013c). Dryness of ephemeral lakes and consequences for dust activity: The case of the Hamoun drainage basin, southeastern Iran. Science of The Total Environmental,463(464), 552–564. DOI: https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2013.06.045
Sharifikia, M. (2013). Environmental challenges and drought hazard assessment of Hamoun Desert Lake in Sistan region, Iran, based on the time series of satellite imagery. Natural Hazard, 65, 201–217. DOI: https://doi.org/10.1007/s11069-012-0353-8
Vekerdy Z. Dost R. Reinink G. & Partow H. (2006). History of Environmental Change in the Sistan Basin Based on Satellite Image Analysis: 1976–2005. UNEP Post-Conflict Branch Geneva. United Nations Environment Programme. Nairobi, Kenya. 56 p.
Whitney, JW. (2006). Geology, water, and wind in the Lower Helmand Basin, Southern Afghanistan. U.S. Geological Survey. Reston Virginia.
