مدیریت بیابان

مدیریت بیابان

ارزشیابی پروژه‌‌های بیابان‌زدایی مبتنی براهداف توسعه پایدار (بررسی موردی: شهرستان گناباد در استان خراسان رضوی، ایران)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
رخساره خشتابه 1
حمیدرضا عسگری 2
چوقی بایرام کمکی 3
حسن یگانه 4
مرتضی اکبری 5
1 دانشجوی دکتری مدیریت و کنترل بیابان، گروه مدیریت مناطق خشک و بیابانی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران.
2 دانشیار دانشکدۀ مرتع و آبخیزداری، گروه مدیریت مناطق خشک و بیابانی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران.
3 استادیار دانشکدۀ مرتع و آبخیزداری، گروه مدیریت مناطق خشک و بیابانی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران.
4 دانشیار دانشکدۀ مرتع و آبخیزداری، گروه مرتع و آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران.
5 دانشیار دانشکدۀ منابع طبیعی و محیط زیست، گروه مدیریت مناطق خشک و بیابانی، دانشگاه فردوسی مشهد، ایران.
10.22034/jdmal.2025.2050338.1495
چکیده
بیابان‌زایی، فرآیند پیچیده تخریب سرزمین همراه با خسارت‌های طبیعی و زیستی است که موجب نابودی بوم‌سازگان‌ها می‌شود. به‌طوریکه امروزه، کنترل، کاهش و معکوس کردن بیابان‌زایی و ارزشیابی کمی تغییرات ناشی از آن، بسیار ضروری است. لذا، پژوهش حاضر با هدف ارزیابی پروژه‌های بیابان‌زدایی، با تأکید بر تحقق اهداف توسعۀ پایدار سازمان ملل SDG در شرق ایران و در شهرستان گناباد خراسان رضوی انجام شد. شاخص‌های مهمی مانند؛ میزان مشارکت، مهاجرت، آموزش در بُعد اجتماعی، درآمد، سرمایه‌گذاری و اشتغال در بُعد اقتصادی، از طریق پرسشنامه با 51 گویه و مصاحبه عمیق جمع‌آوری و تحلیل شدند. در بُعد محیطی نیز شاخص‌ پوشش گیاهی و گرد و غبار، از طریق تصاویر ماهواره‌ای ارزیابی شد. جامعه آماری پژوهش شامل 107 نفر از افراد بومی، تسهیلگران، ذینفعان، مدیران و کارشناسان اجرایی بود و تجزیه و تحلیل پرسشنامه‌ها با آزمون‌های آماری T و فریدمن انجام شد. نتایج نشان داد در منطقۀ مورد بررسی، پروژه بیابان‌زدایی تأثیری متوسط بر شاخص‌های منتخب دارد. به‌طوریکه، در بخش اجتماعی، میانگین شاخص‌های مشارکت و مهاجرت به ‌ترتیب 3.63 و 3.38 از میانگین فراتر رفته و بهبود معنی‌داری داشته‌اند (0.05P-value <). در بخش اقتصادی نیز شاخص درآمد با میانگین 3.38 افزایش داشته، اما میانگین شاخص سرمایه‌گذاری تغییر معنی‌داری نداشته است. علاوه بر آن نتایج نشان داد که اشتغال‌زایی با میانگین 2.84 در حدی کمتر از انتظار بوده است. در بُعد محیطی، بررسی تصاویر ماهواره‌ای نشان‌داد که میانگین شاخص پوشش گیاهی از 0.0837 در سال 1392 به 0.1261 در سال 1402 افزایش یافته و تناوب گرد و غبار 4% کاهش داشته ‌است. بنابراین، مشارکت عمومی با میانگین رتبه 6.60، مهمترین عامل موفقیت پروژه بیابان‌زدایی است. لذا، برای بیشتر شدن اثربخشی پروژه‌های بیابان‌زدایی، تقویت مشارکت محلی، سرمایه‌گذاری و توجه بیشتر به ابعاد اجتماعی - اقتصادی پیشنهاد می‌شود.
کلیدواژه‌ها
شاخص‌های محیطی
تخریب سرزمین
پایش
راهبرد‌های مدیریتی
موضوعات
  1. Abiat, M., abiat, Mo., & Abiat, M. (2023). Evaluation of Desertification Intensity using Spectral Indices Resulting from Satellite Images the Case Study of Bandar Mahshahr County. Physical Geography Research Quarterly, 55(4), 61-81. DOI: 10.22059/JPHGR.2023.355751.1007753 [In Persian]
  2. Abraham, E., Montaa, E., & Torres, L. (2006). Desertificacio´n e indicadores: Posibilidades de medicio´n integrada en feno´menos complejos. Revista Scripta Nova (Revista electro ´nica de geografı ´a yciencias sociales (. PhD thesis. Universidad de Barcelona. Spain.
  3. Adler, M., & Ziglio, E. (1996). Gazing into the oracle: The Delphi method and its application to social policy and public health. England: Kingsley. London
  4. Akbari, M., Feyzi Koushki, F., Memarian, H., Azamirad, M., & Alizadeh Noughani, M. (2020). Prioritizing effective indicators of desertification hazard using factor-cluster analysis, in arid regions of Iran. Arabian Journal of Geosciences, 13(8), 1-17. DOI:10.1007/s12517-020-05296-9
  5. Akbari, M. (2016). Proposing an early warning system for desertification hazard (case study: Semi desert region of the Gorgan Plain, Golestan Province, Iran). PhD thesis. Gorgan University of Agricultural Sciences and Natural Resources. Iran. [In Persian]
  6. Davari, S., Rashki, A., Akbari, M., & Talebanfard, A. (2017). Assessing intensity and risk of desertification and management programs (case study: Ghasemabad plain of Bajestan, Khorasan Razavi Province). Desert Management, 5(9), 91–106 .DOI: 10.22034/jdmal.2017.27855 [In Persian]
  7. Feyzi Koushki, F., Akbari, M., Memarian, H., & Azamirad, M. (2019a). Identifying and ranking important factors of desertification in Khorasan Razavi Province using Delphi method. Geography and Environmental Hazards, 8(31), 205–225. DOI:10.22067/geo.v0i0.84127 [In Persian]
  8. Friedman, M. (1937). The use of ranks to avoid the assumption of normality in the analysis of variance. Journal of the American Statistical Association, 32(200), 675–701. DOI: 10.2307/2279372
  9. Gao, X., & Alvo, M. (2005). A unified nonparametric approach for unbalanced factorial designs. Journal of the American Statistical Association, 100(471), 926–941. DOI:10.1198/016214505000000042
  10. Hicks, C. C., Levine, A., Agrawal, A., Basurto, X., Breslow, S. J., Carothers, C., et al. (2016). Engage key social concepts for sustainability. Science, 352(6281), 38–40. DOI:10.1126/science.aad4977.
  11. United Nations Development Programme (UNDP). (2018). Goal 12: Responsible consumption, production. UNDP. Archived from original on 13 Aguest 2018. Retrieved 12 March 2018.
  12. Jafari, H., Akbari, M., Kashki, M. T., & Badiee Nameghi, S. H. (2019). An efficiency comparison of the IMDPA and ESAs models on desertification risk management in arid regions of Southern Khorasan, Razavi Iran. Arid Biome, 9(1), 39–54. DOI:10.29252/aridbiom.2019.1542[In Persian]
  13. Johanna, S., Vermaat, J., Groot, R., & Quatrini, S. (2018). A global meta-analysis on the monetary valuation of dryland ecosystem services: The role of socioeconomic environmental, and methodological indicators. Ecosystem Services, 32(1), 78–89. DOI:10.1016/j.ecoser.2018.06.004.
  14. Joshi, A., Kale, S., Chandel, S., & Pal, D. (2015). Likert scale: Explored and explained. British Journal of Applied Science and Technology, 7(4), 396–403. DOI:10.9734/BJAST/2015/14975
  15. Karami, H., & Eftati, M. (2013). Evaluation of the socio-economic impacts of the Tooba project in Lorestan Journal of Rural Development, 16(2), 111–132. [In Persian]
  16. Kendall, M. G. (1983). A new measure of rank correlation. Biometrika, 30, 81–93.
  17. Kendall, M. G., & Gibbons, J. D. (1990). Rank correlation methods. New York: Oxford University Press.
  18. Khashtabeh, R., Akbari, M., Kolahi, M., Talebanfard, A., & Khashtabeh, R. (2020). Assessing the effects of desertification control projects using socio‑economic indicators in the arid regions of eastern Iran. Environment, Development and Sustainability, 23(7), 10455-10469. DOI: 1007/s10668-020-01065-6
  19. Khashtabeh, R., Akbari, M., Kolahi, M., Talebanfard, A., & Khashtabeh, R. (2019). Investigation of participatory needs assessment to prioritize sustainable development indicators of rural communities using hierarchical analysis process. 4th International Conference on Researches in Science and Engineering and International Congress on Civil, Architecture and Urbanism in Asia. [In Persian]
  20. Kianian, M., Qobakhloo, P., Salehpoor, A., & Nikoo, Sh. )2024(. Study of effective factors on rural communities " s participation in combat desertification projects (Case study: Garmsar county). Journal of Watershed Management, 4(3), 1-13. DOI:10.22034/iwm.2024.2018909.1121 [In Persian].
  21. Kolahi, M., Davari, K., & Mianabadi, A. (2018). Challenges of land sustainability: Interacting with environmental change and migration. Studies in Public Policy, 1(1), 1–6.
  22. Kolahi, M., Sakai, T., Moriya, K., & Makhdoum, M. F. (2012). Challenges to the future development of Iran’s protected areas system. Environmental management, 50(4), 750–765. DOI:10.1007/s00267-012-9895-5
  23. Kosmas, C., Tsara, M., Moustakas, N., & Karavitis, C. H. (2003). Identification of indicators for desertification. Annals of Arid Zone, 42(3), 393–416.
  24. Lee, S., & Korean, D. (2018). What is the proper way to apply the multiple comparison test? Korean Journal of Anesthesiology, 71(5), 353–360.
  25. Nezhadi, F., & Abbasi, E., Choobchian, Sh. (2016). The role of desertification projects in increasing the social capital of local people, study of the Shahdad carbon sequestration project. Journal of Rural Research, 7(4), 604-617. DOI:10.21859/jjr-07042 [In Persian].
  26. Nunez, M. P., Pablo, A., Rieradevall, J., & Anton, A. (2009). Assessing potential desertification and environmental impact in life cycle The International Journal of Life Cycle Assessment, 15(5), 67–78. DOI:10.1007/s1136 7-009-0126-0
  27. Reed, M. S., Buenemann, M., Atlhopheng, J., Akhtar-Schuster, M., Bachmann, F., Bastin, G., et al. (2011). Cross-scale monitoring and assessment of land degradation and sustainable land management: a methodological framework for knowledge management. Land Degradation and Development, 22(2), 261–271. DOI:10.1002/ldr.1087
  28. Roy, D. P. (1997). Investigation of the maximum Normalized Difference Vegetation Index (NDVI) and the maximum surface temperature (Ts) AVHRR compositing procedures for the extraction of NDVI and Ts over forest. International Journal of Remote Sensing, 18(11), 2383–2401. DOI:10.1080/­014311697217675
  29. Rubio, J. L., & Bochet, E. (1998). Desertification indicators as diagnostic criteria for desertification risk assessment in Europe. Journal of Arid Environments, 39(2), 113–120. DOI: 10.1006/jare.1998.0402
  30. Ruscone, M. (2015). A procedure simulating Likert scale item responses. Electronic Journal of Applied Statistical Analysis, 08(3), 344–353. DOI: 10.1285/i20705948v8n3p344
  31. Sadeghiravesh, MH. (2024). Monitoring of the Actual State of Desertification using VPM and WASPAS Scoring Models. Geography and Environmental Sustainability. 14(2), 101-120. DOI: 10.22126/GES.­2024.10526.2748 [In Persian]
  32. Salvati, L., Zitti, M., & Ceccarelli, T. (2007). Integrating economic and environmental indicators in the assessment of desertification risk: a case study. Applied Ecology and Environmental Research, 6(1), 129–138.
  33. Satterthwaite, F. E. (1946). An approximate distribution of estimates of variance components. Biometrics 2(6), 110–114. DOI: 10.2307/3002019
  34. Schwilch, G., Bestelmeyer, B., Bunning, S., Critchley, W., Herrick, J., & Kellner, K. (2011). Experiences in the monitoring and assessment of sustainable land management. Land Degradation and Development, 22(2), 214–225. DOI:10.1002/ldr.1040
  35. Sharama, R. A., & Skerratt, S. (1995). An expert systems approach to the socio-economic evaluation of rural land—use policy. India Forester, 121(9), 775–785.
  36. Shaker, R. R. (2018). A mega index for the Americas and its underlying sustainable development correlations. Ecological indicators, 89(1), 466–479. DOI: 10.1016/j.ecolind.2018.01.050
  37. Sobhani, B., Mollanouri, E. (2024). Investigation of changes in vegetation cover using the NDVI index and its relationship with the Land surface temperature (case study: Kausar city). Journal of Environmental Science Studies. 9(3), 8851-8841. DOI: 10.22034/jess.2023.407679.2086 [In Persian]
  38. Sommer, S., Zucca, C., Grainger, A., Cherlet, M., Zougmore, R., & Sokona, Y. (2010). Application of indicator system for monitoring and assessment of desertification from national and global scale. Land Degradation and Development, 22(2), 184–197. DOI:10.1002/Ldr.1084
  39. The feasibility studies of the desert design of Gonabad, )2024(. [In Persian]
  40. Tchamyou, V. S. (2018). Education, lifelong learning, inequality, and financial access: Evidence from African Contemporary Social Science, 15(2), 7-25. DOI: 10.1080/21582041.2018.1433314
  41. UNEP’s Strategy on Land Use Management and Soil Conservation. (2004). UNEP’s strategy was prepared by the UNEP division of policy development and law. UNEP.
  42. United Nations Convention to Combat Desertification (UNCCD). (2018). United Nations convention to combat desertification. UNCCD.
مدیریت بیابان
دوره 12، شماره 4 - شماره پیاپی 32
6 مقاله
زمستان 1403
صفحه 63-86

  • تاریخ دریافت 20 دی 1403
  • تاریخ بازنگری 20 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 26 بهمن 1403