ارزیابی کمّی تأثیر توسعۀ کشاورزی بر امنیت غذایی و خطر بیابان‏زایی در دشت بالاجام شهرستان تربت جام، استان خراسان رضوی

رضوانی مقدم, مصطفی; اکبری, مرتضی; ثابت تیموری, مژگان; زارع, شجاعت

doi:10.22034/jdmal.2024.2037535.1475

ارزیابی کمّی تأثیر توسعۀ کشاورزی بر امنیت غذایی و خطر بیابان‏زایی در دشت بالاجام شهرستان تربت جام، استان خراسان رضوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

مصطفی رضوانی مقدم ¹

مرتضی اکبری ²

مژگان ثابت تیموری ³

شجاعت زارع ⁴

¹ کارشناس ارشد، دانشکده منابع طبیعی و محیط ‌زیست، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

² دانشیار گروه مدیریت مناطق خشک و بیابانی، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

³ استادیار گروه مدیریت و برنامه‌ریزی گردشگری، جهاد دانشگاهی مشهد، مشهد، ایران.

⁴ استادیار بخش تحقیقات اقتصادی، اجتماعی و ترویج کشاورزی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان خراسان رضوی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، مشهد، ایران.

10.22034/jdmal.2024.2037535.1475

چکیده

بیابان‏‌زایی، تهدیدی جدی برای تمامی بوم‌سازگان‌ به‌ویژه مناطق خشک می‌باشد. به طوریکه، امروزه با گسترش فعالیت‌های انسانی از جمله کشاورزی، بیابان‌زایی نیز شدت یافته‌است. لذا، پژوهش حاضر با هدف پاسخ به این پرسش که آیا توسعۀ کشاورزی علاوه بر افزایش امنیت غذایی، تأثیرهای خسارت‌بار محیطی نیز به همراه خواهد داشت، انجام شد. بنابراین، در ابتدا تأثیر توسعه کشاورزی با استفاده از شاخص‌هایی همچون عملکرد و تولید، سرمایه‌گذاری در توسعه زیرساختی، نهادی، اشتغال و مکانیزاسیون انجام و سپس شدت بیابان‌زایی با استفاده از معیارهای اقلیم، خاک، تغییر کاربری اراضی و شاخص‌‏های کمّی و کیفی آب زیرزمینی با استفاده از مدل IMDPA محاسبه شد. این پژوهش در دشت بالاجام شهرستان تربت‌جام که از قطب‌های مهم کشاورزی در خراسان رضوی است، در دورۀ آماری 1390 تا 1400 انجام شد. نتایج ارزیابی تأثیر توسعۀ کشاورزی نشان داد که منطقۀ مورد بررسی از نظر شاخص‏‌های توسعه‌ای کشاورزی، اشتغال و درآمدزایی از سال 1390 تا 1400 روند افزایشی داشته است. در سال‌های 1390 تا 1400 به ترتیب مقدار سرمایه‌گذاری از 1560 میلیون ریال به 14800 میلیون ریال رسیده و در حدود km²24.95 از اراضی نیز تسطیح و نوسازی شده‌اند. در نتیجه این اقدامات، مقدار تولید و عملکرد در هکتار برای محصولات کلیدی همچون گندم، جو، چغندرقند و ذرت علوفه‌ای افزایش یافته است. اما از بُعد تخریب سرزمین و بیابان‌زایی، نتایج بیانگر آن است که 37 و 63 درصد منطقه به ترتیب در طبقۀ شدید و متوسط بیابان‌زایی قرار دارند. به طوریکه بیشترین تأثیر بر بیابان‌زایی دشت بالاجام به ترتیب مربوط به معیارهای اقلیمی، آب زیرزمینی، تغییر کاربری و کاهش کیفیت خاک بوده که موجب تخریب منابع پایه و بوم‌شناختی شده و در نتیجه امنیت غذایی را با خطر جدی مواجه ساخته است.

کلیدواژه‌ها

امنیت بوم‌شناختی

تخریب سرزمین

تغییر کاربری

فعالیت‌های انسانی

موضوعات

ارزیابی بیابان‌زایی

Agricultue Organization of Khorasan Razavi province. (2021). Agricultural development reports. Torbat Jam County in Khorasan Razavi province. Khorasan Razavi province, Iran. [In Persian]
Akbari, M., Ownegh, M., Asgari, H. R., Sadoddin, A., & Khosravi, H. (2016). Desertification risk assessment and management program. Global Journal of Environmental Science and Management, 2(4), 365 -380. DOI: 10.22034/gjesm.2016.02.04.006
Akbari, M., Jafari Shalamzari, M., Memarian, H., & Gholami, A. (2020a). Monitoring desertification processes using ecological indicators and providing management programs in arid regions of Iran. Ecological Indicators, 111,106011. DOI: 10.1016/j.ecolind.2019.106011
Akbari, M., Memarian, H., Neamatollahi, E., Jafari Shalamzari, M., Alizadeh Noughani, M., & Zakeri, D. (2020b). Prioritizing policies and strategies for desertification risk management using MCDM–DPSIR approach in northeastern Iran. Environment, Development and Sustainability, 23, 2503–2523. DOI: 10.1007/s10668-020-00684-3
Akbari, M., Talebanfard, A., Pakdin, M., & Shahrokhi, M. (2024). Developing and Prioritizing Desertification Risk Management Strategies Using Scenario Planning in Khorasan Razavi province. Desert Ecosystem Engineering, 12(39), 1-22. DOI: ‎22052/deej.2024.253646.1023 [In Persian]
Behnia, M., Zehtabian, G., Khosravi, H., Ahmadali, K., Nazari Samani, A., & Mesbahzadeh, T. (2021). Investigating the relationship between desertification criteria and land use change and providing operational monitoring methodology Using IMDPA. Journal of Natural Environmental Hazards, 10(29), 69-86. DOI: 10.22111/jneh.2020.33487.1630 [In Persian]
Byron-Cox, R. (2020). From Desertification to Land Degradation Neutrality: The UNCCD and the Development of Legal Instruments for Protection of Soils. In Legal Instruments for Sustainable Soil Management in Africa. Cham: Springer International Publishing.
Chaudhuri, S., Roy, M., McDonald, L. M., & Emendack, Y. (2023). Land degradation–desertification in relation to farming practices in India: An overview of current practices and agro-policy perspectives. Sustainability, 15(8), 6383. DOI: 10.3390/su15086383
Demir, Y., Erşahin, S., Güler, M., Cemek, B., Günal, H., & Arslan, H. (2009). Spatial variability of depth and salinity of groundwater under irrigated ustifluvents in the Middle Black Sea Region of Turkey. Environmental monitoring and assessment, 158, 279-294. DOI: 1007/s10661-008-0582-1
D'Ettorre, U. S., Liso, I. S., & Parise, M. (2024). Desertification in karst areas: A review. Earth-Science Reviews, 253, 104786. DOI: 10.1016/j.earscirev.2024.104786
Egidi, G., & Salvati, L. (2020). Desertification risk, economic resilience and social issues: From theory to practice. Chinese Journal of Population, Resources and Environment, 18(2), 155-163. DOI: 10.1016/j.cjpre.2021.04.022
(2002). Land Degradation Assessment in Dray land- (Land Project). Food and Agriculture Organization of the United Nations, 49p.
Feyzi Koushki, F., Akbari, M., Memarian, H., & Azamirad, M. (2019). Identifying and Ranking Important Factors of Desertification in Khorasan Razavi Province using Delphi Method. Journal of Geography and Environmental Hazards, 8(3), 205-225. DOI: 10.22067/geo.v0i0.84127 [In Persian]
Heydari, C. L., Mohammadinejad, A. Zaraatkish, S., Y. & Moghaddsi, R. (2021). The Impact of Agricultural Development on Different Dimensions of Food Security in Developing Countries. Agricultural Extension and Education Research, 13(4), 15-30. [In Persian]
Hossain, A., Krupnik, T. J., Timsina, J., Mahboob, M. G., Chaki, A. K., Farooq, M. & Hasanuzzaman, M. (2020). Agricultural land degradation: processes and problems undermining future food security. In Environment, climate, plant and vegetation growth. Cham: Springer International Publishing. DOI: 1007/978-3-030-49732-3_2
Jamshidi, B., Saeidirad, M. H., Zarifneshat, S., & Azadshahraki, F. (2020). Identification and Prioritization of the Appropriate Technologies for Saffron Corm Sorting Based on Analytical Hierarchy Process (AHP). Journal of Saffron Research, 8(2), 301-315. DOI: 10.22077/jsr.2020.3521.1136 [In Persian]
Juntti, M. (2022). Desertification: Competing knowledge claims and land-management agendas. In Routledge Handbook of Global Environmental Politics (pp. 579-592). Routledge.
Kairis, O., Karavitis, C., Salvati, L., Kounalaki, A., & Kosmas, K. (2015). Exploring the impact of overgrazing on soil erosion and land degradation in a dry Mediterranean agro-forest landscape (Crete, Greece). Arid land research and management, 29(3), 360-374. DOI: 10.1080/15324982.2014.968691
Kenawy, I., & Al-Hegazi, S. (2017). Desertification and city resilience in Siwa, Egypt. Passive Low Energy Architecture-Design to Thrive, 3-5.
Marzaioli, R., D’Ascoli, R., De Pascale, R. A., & Rutigliano, F. A. (2010). Soil quality in a Mediterranean area of Southern Italy as related to different land use types. Applied Soil Ecology, 44(3), 205-212. DOI: 10.1016/j.apsoil.2009.12.007
Nadi, M., Kalantari, S., Khavaninzadeh, A., & Tazeh, M. (2022). Evaluation of desertification situation in Tabas city based on technogenic desertification indicators using satellite images. Management of Natural Ecosystems, 2(2), 34-45. [In Persian]
Nasrian, A., Akbari, M., Faridhosseini, A., Neamatollahi, E., & davari, S. (2019). Quantitative Assessment of Desertification Intensity Indices in the Agricultural Lands of Dargaz Plain, Khorasan Razavi Province. Desert Management, 7(13), 149-170. DOI: 10.22034/jdmal.2019.36537 [In Persian]
Ogundipe, A. A., Obi, S., & Ogundipe, O. M. (2020). Environmental degradation and food security in Nigeria. International Journal of Energy Economics and Policy, 10(1), 316-324. DOI: 10.32479/ijeep.8083
Osman, A. K., & Ali, A. M. (2021). Sudan–Land, Climate, Energy, Agriculture and Development: A Study in the Sudano-Sahel Initiative for Regional Development, Jobs, and Food Security (January 19, 2021). zef Working Paper 203. DOI: 10.2139/ssrn.3769148
Rosen, A. M., Janz, L., Dashzeveg, B., & Odsuren, D. (2022). Holocene desertification, traditional ecological knowledge, and human resilience in the eastern Gobi Desert, Mongolia. The Holocene, 32(12), 1462-1476. DOI: 10.1177/09596836221121777
Rubio, J. L., & Bochet, E. (1998). Desertification indicators as diagnosis criteria for desertification risk assessment in Europe. Journal of Arid Environments, 39(2), 113-120. DOI: 10.1006/jare.1998.0402
Sabzevari, A., Rajabipour, A., Bagheri, N., & Omid, M. (2020). Determining the Cropping Pattern of Agricultural Products as a Strategy to Reduce Food Security Disaster in Iran. Environmental Management Hazards, 7(1), 23-38. DOI: 10.22059/jhsci.2020.298174.542 [In Persian]
Sarbazi, M., Ownegh, M., Mohammadian Behbahani, A., & Akbari, M. (2022). Quantitative Assessment of the Desertification Intensity and Risk: A Case study of Sarakhs City. Desert Ecosystem Engineering, 10(31), 15-30. DOI: 10.22052/deej.2021.10.31.11 [In Persian]
Shahini, Z., Faramarzi, M., Garaee, P., & Alimoradi, S. (2021). Evaluating Desertification Intensity with Emphasis on Groundwater Criteria Using IMDPA Model (Case Study: Mehran Plain in Ilam Province). Integrated Watershed Management, 1(1), 17-28. DOI: 10.22034/iwm.2021.247940 [In Persian]
Singh, V., & Chaudhary, N. (2023). Land degradation, desertification, and food security in North-East India: Present and future scenarios. In Sustainable development goals in Northeast India: Challenges and achievements (pp. 153-166). Singapore: Springer Nature Singapore. DOI: 10.1007/978-981-19-6478-7_8
Symeonakis, E., Karathanasis, N., Koukoulas, S., & Panagopoulos, G. (2016). Monitoring sensitivity to land degradation and desertification with the environmentally sensitive area index: the case of Lesvos Island. Land Degradation & Development, 27(6), 1562-1573. DOI: 10.1002/ldr.2285
Taghavi, A.N. (2001). Population and Family Planning, Danial press. 178 p. [In Persian]
Talebanfard, A. A., Akbari, M., & Azami rad, M. (2022). Sensitivity Areas Assessment of Desertification Using ESAs Model and Prioritizing Management Strategies (Case study: Kavir-e- Namak Basin, Khorasan Razavi Province). Desert Management, 10(2), 1-20. DOI: 10.22034/jdmal.2022.549710.1377 [In Persian]
UNCCD. (1994). United Nations Convention to Combat Desertification in those countries experiencing serious drought and/or desertification, particularly in Africa.
(2020). Report on progress in the implementation of the United Nations Convention to Combat Desertification communication plan and the United Nations Decade for Deserts and the Fight against Desertification (2010–2020). Conference of the Parties. Fifteenth session. ICCD/COP (15)/3.
(2024). Desertification. https://www.unccd.int/land-and-life/desertification/overview.
(2024). Food security & agriculture. https://www.unccd.int/land-and-life/food-security-agriculture/overview.
Vafabakhsh, J., Nassiri Mahallati, M., Koocheki, A., and Azizi, M. 2009. Effects of water deficit on water use efficiency and yield of canola cultivars (Brassica napus L.). Iranian Journal of Field Crops Research, 7(1), 285-292. [In Persian]
Woodruff, S., Bowman, A. O. M., Hannibal, B., Sansom, G., & Portney, K. (2021). Urban resilience: Analyzing the policies of US cities. Cities, 115, 103239. DOI: 10.1016/j.cities.2021.103239
Zalidis, G., Stamatiadis, S., Takavakoglou, V., Eskridge, K., & Misopolinos, N. (2002). Impacts of agricultural practices on soil and water quality in the Mediterranean region and proposed assessment methodology. Agriculture, Ecosystems & Environment, 88(2), 137-146. DOI: 10.1016/S0167-8809(01)00249-3
Zehtabian, G. R., Khosravi, H., & Azareh. A. (2014). The effect of agricultural activities on land degradation in Khatam. Journal of Rangeland and Watershed Management, 67(1), 61-72. [In Persian]