ارزیابی حساسیت اراضی به بیابان‌زایی با بهره‌گیری از مدل ESAs و اولویّت‌بندی راهبردهای مدیریتی (مطالعه مورد: حوزه کویر نمک، استان خراسان رضوی)

طالبان فرد, علی اصغر; اکبری, مرتضی; اعظمی راد, محمود

doi:10.22034/jdmal.2022.549710.1377

ارزیابی حساسیت اراضی به بیابان‌زایی با بهره‌گیری از مدل ESAs و اولویّت‌بندی راهبردهای مدیریتی (مطالعه مورد: حوزه کویر نمک، استان خراسان رضوی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

علی اصغر طالبان فرد ¹

مرتضی اکبری ²

محمود اعظمی راد ³

¹ کارشناسی ارشد، دانشکدۀ منابع طبیعی و محیط زیست دانشگاه فردوسی مشهد، ایران.

² استادیار، گروه مدیریت مناطق خشک و بیابانی، دانشکدۀ منابع طبیعی و محیط زیست دانشگاه فردوسی مشهد، ایران.

³ دکتری، دانشکدة منابع طبیعی و محیط زیست دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

10.22034/jdmal.2022.549710.1377

چکیده

بیابان‌زایی فرآیندی پیچیده و تهدید جدی محیط‌زیستی در بسیاری از مناطق به ویژه مناطق خشک جهان است. با شناخت دقیق عوامل مؤثر در گسترش بیابان‌زایی و ارائه راهبرهای مدیریتی مناسب، امکان کاهش و یا مهار این پدیده، فراهم می شود. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی معیارها و شاخص‌های مهم و پهنه‌بندی حساسیت اراضی به بیابان‌زایی در حوضۀ کویر نمکِ استان خراسان رضوی و ارائه راهبرد‌های مدیریتی مقابله با بیابان‌زایی انجام شد. در این پژوهش از مدل ارزیابی حساسیت اراضی به بیابان زایی (ESAs)، داده‌های موجود و مبتنی بر برداشت میدانی و واقعیت‌های زمینی در سال 1400 استفاده شد. درآغاز پنج معیار خاک، اقلیم، پوشش گیاهی، فرسایش و فعالیت‌های انسانی به عنوان معیارهای اصلی بیابان‌زایی منطقه شناسایی و سپس برپایۀ نظر کارشناسی بیش از 40 متخصص منابع طبیعی، شاخص‌های هر معیار طبقه‌بندی، وزن‌دهی و ارزش‌گذاری شد. با محاسبۀ میانگین هندسی شاخص‌ها، کیفیت هر معیار تعیین و در آخر نقشه پهنه‌بندی حساسیت اراضی به بیابان‌زایی در سامانۀ اطلاعات جغرافیایی به‌دست آمد. تعیین راهبردهای مدیریتی با بهره‌گیری از روش دلفی و با توزیع پرسش‌نامه در دو مرحله و براساس برنامه‌ریزی سناریو و آینده پژوهی انجام شد. نتایج نشان داد از میان معیارهای بیابان‌زایی منطقه، اقلیم، فعالیت‌های انسانی، خاک و فرسایش به ترتیب با ارزش 1.54، 1.53، 1.51 و 1.50 مهمترین معیارها و پوشش گیاهی با ارزش‌ 1.45 به عنوان معیار بعدی موثر در بیابان‌زایی می‌باشد. بر اساس نتایج، 12% از مساحت منطقه در کلاس شکننده و حدود 88% نیز در کلاس‌های بحرانی متوسط تا شدید قرار دارد. براساس برنامه‌ریزی سناریو و روش آینده پژوهی، بهترین و بدترین سناریوها در چهار دسته مختلف محیطی و طبیعی همچون اعمال مدیریت تطبیقی و انسجام سازمانی، توانمندسازی اقتصادی و اجتماعی جوامع محلی، توسعه آموزش، فرهنگ‌ سازی و تبلیغات، طرح‌های مشارکتی منابع طبیعی، به عنوان راهبردهای مدیریتی جامع‌نگر تدوین شد.

کلیدواژه‌ها

شاخص‌های بیابان‌زایی

پرسشنامه

دلفی

فعالیت‌های انسانی

برنامه‌ریزی سناریو

20.1001.1.24763985.1401.10.2.1.7

Akbari, M. (2016a). Proposing an early warning system for desertification hazard (case study: semi desert region of the Gorgan plain, Golestan province, Iran). Ph.D. Thesis. Gorgan University of Agricultural Sciences and Natural Resources. Iran. (in Farsi)
Akbari, M., Ownegh, M., Asgari, H.R., Sadoddin, A., & Khosravi, H. (2016b). Desertification risk assessment and management program. Global Journal of Environmental Science and Management, 2(4), 365 -380.
Akbari, M., Jafari Shalamzari, M., Memarian, H., & Gholami, A. (2020a). Monitoring desertification processes using ecological indicators and providing management programs in arid regions of Iran, Ecological Indicators, 111, 106011-106026.
Akbari, M., Modarres, R., & Alizadeh Noughani, M. (2020b). Assessing early warning for desertification hazard based on E-SMART indicators in arid regions of northeastern Iran, Arid Environments, 174, 104086-104094.
Akbari, M., Feyzi Koushki, F., Memarian, H., Azamirad, M., & Alizadeh Noughani, M. (2020c). Prioritizing effective indicators of desertification hazard using factor-cluster analysis, in arid regions of Iran. Arabian Journal of Geosciences, 13(8), 1-17.
Bastas, M., & Abdelrahim, A.A. (2019). Awareness of desertification of arable land among university students in Libya, Religación. Revista de Ciencias Sociales y Humanidades, 4(13), 194–204.
Baartman, J., Lynden, G.V., Reed, M.S., Ritsema, C.J., & Hessel, R. (2007). Desertification and land degradation, origins, processes, and solution- A literature review. Report number 4. Scientific reports, ISRIC. Netherlands, and November 20th 2007.
Chaudhuri, G. (2015). Evaluating environmental sensitivity of arid and semiarid regions in north-eastern Rajasthan, India. Geographical Review, 105(4), 441–461
Davari, S., Rashki, A., Akbari, M., & Talebanfard, A. (2017). Assessing intensity and risk of desertification and management programs (Case study: Ghasemabad plain of Bajestan, Khorasan Razavi Province). Desert Management, 5(1) 91-106. (in Farsi)
Feyzi Koushki, F., Akbari, M., Memarian, H. & Azamirad, M. (2019a). Identifying and ranking important factors of desertification in Khorasan Razavi province using Delphi method, Geography and Environmental Hazards, 8(31), 205-225. (in Farsi)
Feyzi Koushki, F., Akbari, M., Memarian, H. & Azamirad, M. (2019b) Provide strategic plans to manage desertification crisis using futures studies. Disaster Prevention and Management Knowledge, 8(4), 401–414. (in Farsi)
Fozooni, L., Fakhiri, A., Ekhtesasi, M.R., Kazemi, Y., Mohammadi, H., & Shafey. H. (2012). Assessment of desertification using MEDALUS model, with emphasis on wind and water indices, "case study Sistan province, Iran". Elixir Pollution, 46, 8067-8071.
Gomes, E., Banosa, A., Abrantes, P., Rocha, J., Kristensen, S.B.P., & Busck, A. (2019). Agricultural land fragmentation analysis in a peri-urban context: From the past into the future. Ecological Indicators, 97, 380-388.
Helms, C., Gardner, A., & Mclnnes, E. (2017). The use of advanced web-based survey design in Delphi research. Advanced Nursing, 73(12), 3168-3177.
Jafari, H., Akbari, M., Kashki, M.T., & Badiee Nameghi, S.H. (2019). An efficiency comparison of the IMDPA and ESAs models on desertification risk management in arid regions of southern Khorasan Razavi, Iran. Arid Biome, 9(1), 39–54. (in Farsi)
Jiang, L. Jiapaer, G. Bao, A. Kurban, A. Guo, H., Zheng G. & De Maeyer, P. (2019). Monitoring the long-term desertification process and assessing the relative roles of its drivers in Central Asia. Ecological Indicators, 104, 195–208.
Kar, A. (2018). Desertification: causes and effects. Exploring Natural Hazards, Chapman and Hall/CRC.
Kairis, O., Karavitis, C., Salvati, L., Kounalaki, K., & Kosmas, K. (2015). Exploring the impact of overgrazing on soil erosion and land degradation in a dry Mediterranean agro-forest landscape (Crete, Greece). Arid Land Research and Management, 29(3), 360–374.
Khashtabeh, R., Akbari, M., Kolahi, M., Talebanfard, A. & Khashtabeh, R. (2019). Investigation of participatory needs assessment to prioritize sustainable development indicators of rural communities using hierarchical analysis process.International Conference on Researches in Science & Engineering & International Congress on Civil, Architecture, and Urbanism in Asia. Bangkok Thailand. 2019/7/18.
Kosmas, C., Kirkby, M., & Geeson N. (1999). Methodology for mapping Environmentally Sensitive Areas (ESAs) to desertification. 'The MEDALUS Model. European Commission. European Union. 18882, 31-47.
Kosmas, C., Tsara, M., Moustakas, N. K., Kosma, D., & Yassoglou, N. (2006). Environmental sensitive areas and indicators of desertification. Chapter in book: Desertification in the Mediterranean region. A Security Issue, 527–547.
Lahlaoi, H., Rhinane, H., Hilali, A., Lahssini, S., & Moukrim, S. (2017). Desertification assessment using MEDALUS model in watershed oued El Maleh, Morocco, Geosciences, 7(3), 50.
Lamqadem, A.A., Pradhan, B., Saber, H., & Rahimi, A. (2018). Desertification sensitivity analysis using MEDALUS model and GIS: a case study of the oases of Middle Draa Valley, Morocco. Sensors, 18(7), 2230.
Lee, E.J., Piao, D., Song, C., Kim, J., Lim, C.H., Kim, E., Moon, J., Kafatos, M., Lamchin, M., Jeon, S.W., & Lee, W.K. (2019). Assessing environmentally sensitive land to desertification using MEDALUS method in Mongolia, Forest Science and Technology, 15(4), 210-220.
Memarian, H., & Akbari, M. (2021). Prediction of combined effect of climate and land use changes on soil erosion in Iran using GloSEM data. Ecohydrology, 8(2), 513-534. (in Farsi)
Nasrian, A., Akbari, M., Faridhosseini, A., & Neamatollahi, E. (2019). Spatio-temporal monitoring of groundwater changes on desertification intensity in agricultural areas in Dargaz plain, Khorasan Razavi province. Desert Ecosystem Engineering Journal, 7(21), 75-90. (in Farsi)
Natural Resources and Watershed Department of Khorasan Razavi Province. (2016). Natural resource outlook reports of Khorasan Razavi Province. Natural Resources and Watershed Department of Khorasan Razavi Province.
Postma, T.J.B.M., & Liebl, F. (2005). How to improve scenario analysis as a strategic management tool? Technological Forecasting and Social Change, 72(2), 161-173.
Sadeghi ravesh, M.H. (2017). Zoning desertification hazard by applying Principal Component Analysis, in Khezrabad Region, Yazd. Geographic Space, 16(56), 241-261. (in Farsi)
Sadeghi ravesh, M.H. (2020). Evaluating optimal anti-desertification alternatives, using special vector technique and bernardo ranking model. Desert Ecosystem Engineering Journal, 9(29), 41-58. (in Farsi)
Sadeghi ravesh, M.H., Zehtabian, G.R., & Tahmores, M. (2013). Vulnerability assessment of environmental issues to desertification risk (Case Study: Khezrabad Region, Yazd). Whatershed Management Research, 25(96), 75. (in Farsi)
Sepehr, A., Hassanli, A.M., Ekhtesasi, M.R., & Jamali, J.B. (2007). Quantitative assessment of desertification in south of Iran using MEDALUS method. Environmental Monitoring and Assessment, 134(1), 243-254.
Sobhani, A., & Khosravi. H. (2015). Assessing environmental sensitivity areas to desertification in North of Iran, Current World Environment, 10(3), 890-902.
Thomas, D.S.G. (1995). Desertification: causes and processes. Encyclopedia of environmental biology, Vol. 1, Ed. W. A. Nierenberg. San Diego, Academic Press.
(1994). United Nations convention to combat desertification in those countries experiencing serious drought and/or desertification, particularly in Africa.
(2016). Desertification – coping with today’s global challenges in the context of the strategy of the United Nations convention to combat desertification, Unites Nations Convention to Combat Desertification. Report on the High-Level Policy Dialogue. Bonn, Germany.
(1992). Managing fragile ecosystems: combating desertification and drought. United Nations Conference on Environment & Development Rio de Janeiro, Brazil, 3 to 14 June. Agenda21, Chpter 12, pdf.
Wulf, T, Meißner, P. & Stubner, S. (2010). A Scenario-based Approach to Strategic Planning – Integrating Planning and Process Perspective of Strategy. HHL – Leipzig Graduate School of Management, working paper, No.98.